فیلم Ivan the Terrible, Part I 1944

نیکلای چرکاسف در این بیوپیک فرضی از تزارِ معروفِ همهٔ روس‌ها فوق‌العاده است. فیلم که در واپسین سال‌های جنگ جهانی دوم ساخته شد، سرگئی آیزنشتاین تصویری باشکوه از چگونگیِ به ارث بردن و حفظ تاج‌وتخت این پادشاه قرن شانزدهم را نشان می‌دهد؛ پادشاهی که گاهی وحشی‌صفت به‌نظر می‌رسد اما در واقع زیرک و باهوش است و در برابر توطئه‌ها و دسیسه‌های دربار، مردم و اشراف...

نیکلای چرکاسف در این بیوپیک فرضی از تزارِ معروفِ همهٔ روس‌ها فوق‌العاده است. فیلم که در واپسین سال‌های جنگ جهانی دوم ساخته شد، سرگئی آیزنشتاین تصویری باشکوه از چگونگیِ به ارث بردن و حفظ تاج‌وتخت این پادشاه قرن شانزدهم را نشان می‌دهد؛ پادشاهی که گاهی وحشی‌صفت به‌نظر می‌رسد اما در واقع زیرک و باهوش است و در برابر توطئه‌ها و دسیسه‌های دربار، مردم و اشراف — عملاً همهٔ اطرافیان — تاب می‌آورد. هدف او چگونه تصویر شده؟ به‌طرزی تقریباً استالینی: متحد کردن مردمان روسیه و محافظت از آن‌ها در برابر ستمِ کسانی که می‌خواهند سرزمینشان را غارت کنند و آزادی‌هایشان را بستانند. گفتمان ضدنازی در مرکزیت و با قدرتِ تمام حضور دارد. این فیلم همچنین یک حماسهٔ تاریخی تحسین‌برانگیز است؛ با توجه دقیق به جزئیات، تکنیک‌های تصویربرداری نافذ و جمعی از بازیگران مکمل که نقش‌های دوست و دشمن را بازی می‌کنند. همهٔ این‌ها تصویری جذاب و گاهی نسبتاً خفقان‌آور از ملتی و حکومتی ارائه می‌دهند که گه‌گاه تنها یک قدم با جنون فاصله دارد. لودمیلا تسلیکوسکایا در نقش تزارینِ هم‌دست، آناستازیا، درخشان است و سرافیما بیرمن نیز در نقش عمهٔ بسیار ریاکارِ او، افروسینیا، که برای پسرش ولادیمیر به تاج و تخت طمع دارد، فوق‌العاده عمل می‌کند — ولادیمیر تا حدی تجسمِ همان نظریهٔ «انحطاط ناشی از خویشاوندازدواج» است که یوزف فون شترنبرگ ده سال پیش در «امپراتریس سرخ» مطرح کرده بود. در برخی لحظات فیلم حال‌وهوای تئاتری فیلم‌های صامت را دارد؛ نورپردازی، چینش صحنه و به‌ویژه چشم‌ها — و به‌طور کلی حالت‌های چهره — همراه با موسیقی پرشور پروکفیف، بسیار بیشتر از هر دیالوگ ساده‌ای منتقل می‌کنند. روایتِ شهوتِ قدرت، فساد اخلاقی و بی‌ثباتی روانی در این فیلم نادر است و من آن را دوست داشتم.