فیلم Lucky 2017

تأملی درباره مرگ «فیلم برای هری دین استانتون نوشته شده و به‌طور کامل از او الهام گرفته شده است. داستان‌های فیلم از زندگی او برگرفته‌اند و این اثر قطعاً یک فیلم «الهام‌گرفته از» است. داستانِ شخصیت لاکی، داستانِ هری دین استانتون نیست، اما حکایت‌های لاکی همان داستان‌های هری دین استانتون‌اند. این‌گونه مواد شکل گرفتند و وقتی آن‌ها را کنار هم گذاشتیم، تمرکز من بر این بود...

تأملی درباره مرگ «فیلم برای هری دین استانتون نوشته شده و به‌طور کامل از او الهام گرفته شده است. داستان‌های فیلم از زندگی او برگرفته‌اند و این اثر قطعاً یک فیلم «الهام‌گرفته از» است. داستانِ شخصیت لاکی، داستانِ هری دین استانتون نیست، اما حکایت‌های لاکی همان داستان‌های هری دین استانتون‌اند. این‌گونه مواد شکل گرفتند و وقتی آن‌ها را کنار هم گذاشتیم، تمرکز من بر این بود که داستانِ لاکی از دل این مواد روشن و متمرکز باشد.» — جان کارول لینچ لاکی نخستین تجربه کارگردانی جان کارول لینچ بازیگر پرکار است؛ کسی که در آثار متنوعی از جان وو (Face/Off) تا دیوید فینچر (Zodiac) و مارتین اسکورسیزی (Shutter Island) حضور داشته و در سریال‌هایی چون The Drew Carey Show، Carnivàle و American Horror Story نقش‌های تکرارشونده بازی کرده است. اما نکته قابل‌توجه‌تر این است که لاکی آخرین اجرای جاودانه هری دین استانتون را به نمایش می‌گذارد؛ استانتون هنگام فیلم‌برداری نود ساله بود و دو هفته پیش از نمایش فیلم در آمریکا در 15 سپتامبر 2017 درگذشت. فیلم که به‌ویژه برای استانتون توسط لاگان اسپارکس (یکی از نزدیکانش) و دراگو سومونیا نوشته شده، تاملاتی است درباره مرگ و فنا و به همان اندازه درباره خودِ استانتون که نقشِ شخصیتِ عنوان فیلم را بازی می‌کند. فیلم با طنزی عجیب و شخصیت‌هایی اصطلاحاً خوش‌جنون آغاز می‌شود—شبیه فیلمی از دیوید لینچ که با لطافت جان واترز نرم شده—ولی رفته‌رفته به تامل جدی‌تری درباره مواجهه یک نوانوگس (نوجوانِ نودساله؟؛ منظور: فرد نودساله) بی‌خدا و بدون خانواده با واقعیت نزدیک بودن مرگ بدل می‌شود. فیلم با ریتمی آرام و سنجیده حرکت می‌کند و در طول مسیر موضوعات متعددی را بررسی می‌کند: مرگ، عادات روزمره، زودگذر بودن، دوستی، عشق، فقدان، پشیمانی و امید. لاکی با فضایی رها، لطیف، باوقار و آرام کار می‌کند و عمدتاً از طریق ارائه مجموعه‌ای از صحنه‌های کوتاه است که در مجموع بیش از مجموع اجزاءشان معنا می‌یابند. داستان درباره لاکی (هری دین استانتون) است، مردی ۹۰ ساله که در شهری دورافتاده کنار صحرای آریزونا زندگی می‌کند. او بی‌خداست، به زندگی پس از مرگ یا روح اعتقادی ندارد؛ هرگز ازدواج نکرده و فرزندی هم ندارد. به مردم می‌گوید تنهاست، اما دلتنگ نیست. زندگی‌اش در چارچوب یک روتین دقیق جریان دارد: صبح‌ها ورزش‌های یوگا، سپس قدم‌زدن تا نان‌فروشی محلی و گفت‌وگو با مالک رستوران، جو، و پیشخدمت، لورتا، و پر کردن جدول کلمات متقاطع روزنامه. خریدن یک پاکت سیگار از مغازه محلی ببی، تماشای چند ساعت برنامه‌های بازی تلویزیونی در خانه و شب‌ها رفتن به بارِ اِیلین و شوهرش پالی، جایی که با بهترین دوستش هاوارد و بارمن وینسنت خاطره‌سازی می‌کند. اما یک صبح بدون هشدار دچار سقوطی می‌شود و پزشک محلی، کریستین نیدلر، توضیح می‌دهد که در این سن بدن کم‌کم از کار می‌افتد. با این حال، پزشک در معاینه چیز جدی‌ای نمی‌یابد و با توجه به اعتیاد به نیکوتین، اشاره می‌کند که تلاش برای ترک سیگار ممکن است برای او مضرتر از ادامه کشیدن آن باشد. لاکی همچنان به روال خود ادامه می‌دهد، اما آگاه‌تر است که زمان زیادی پیش رو ندارد. در روزهای بعد در جشن تولد پسرِ ببی شرکت می‌کند، با مامور بیمه بابی لارنس روبه‌رو می‌شود که به نظرش دارد از هاوارد سوءاستفاده می‌کند، و با فرد، کهنه‌سرباز، درباره نبرد اوکیناوا صحبت می‌کند. این تقریباً همان چیزی است که می‌توان به آن «پلات» گفت—اگر بتوان نامی بر آن گذاشت—و واضح است که فیلم بر شخصیت‌ها مبتنی است، نه بر پیچش‌های دراماتیکِ پرشمار. این موضوع از سکانس افتتاحیهٔ کند و روش‌مند نیز آشکار می‌شود: لاکی آرام از کنار مغازه‌های تخته‌پوش و پر از گرد و خاک عبور می‌کند، در حالی که آفتاب سوزان بر سرِ شهر می‌تابد. این نمونه‌ای استادانه از هم‌نشینی فرم و محتواست؛ کندیِ نمایش بر پرده (هیچ‌کس انگار عجله ندارد) با ریتم کندِ تدوین هم‌نوایی دارد—لینچ به صحنه‌ها و شخصیت‌ها مجالِ نفس‌کشیدن می‌دهد و آن‌ها را مجبور به دویدن به سوی نقطه دراماتیک بعدی نمی‌کند. این سکانس همچنین سبک و لحن کلی فیلم را مشخص می‌کند. به‌جای روایت خطی علت و معلولی، لاکی بر پایهٔ مجموعه‌ای از لحظات کوچک و اغلب ویژه استوار است، لحظاتی که گاه تنها بندهای بسیار ظریفی آن‌ها را به هم وصل می‌کند. نه لاکی و نه هیچ‌یک از شخصیت‌های دیگر یک قوس شخصیتی بزرگ و چشمگیر ندارند؛ او با چیزی روبه‌رو نمی‌شود که او را وادارد در سفری استعاری یا معنوی به کشف حقیقتی جهان‌شمول برسد و خشنودی درونی‌اش را نرم کند. در پایانِ فیلم، او همان مردی است که ابتدا بود—و دقیقاً همین، نقطهٔ اصلی کار است. در ابتدای فیلم، پیش از آن‌که لاکی را در حال پرسه‌زدن ببینیم، تصاویری از بیابان بایر و لاک‌پشتی که به آرامی به تصویر وارد می‌شود نمایش داده می‌شوند. سپس به لاکی که از خواب برمی‌خیزد برش می‌خورد. این می‌توانست استعاره‌ای سطحی باشد، اما لاک‌پشت بعدها به یکی از نقطه‌های قصه بدل می‌شود؛ نامش پرزیدنت روزولت است و متعلق به هاوارد است. او اخیراً از حیاط هاوارد گریخته و این غیبت هاوارد را به وضعیت عاطفی شدیدی کشانده، چون روزولت قدیمی‌ترین دوست اوست. سرنوشت لاک‌پشت یکی از معدود رشته‌هایی است که در چند صحنه تداوم دارد و در شکل‌گیری شخصیت هاوارد نقش اساسی ایفا می‌کند، و حیرت لاکی از آن‌که چرا هاوارد باید به خاطر یک لاک‌پشت این‌قدر ناراحت شود، زمینهٔ فرصت‌هایی برای پاردیگم‌پردازی‌های نیهیلیستی او را فراهم می‌کند. با توجه به فلسفه و الهیات، بی‌خدایی لاکی بخش مهمی از شخصیت اوست؛ او به خدا، زندگی پس از مرگ یا روح اعتقادی ندارد و می‌گوید تنها یک زندگی جسمانی به ما داده شده و با مرگ تبدیل به خاک می‌شویم و برای همیشه نیست می‌شویم. اما هر چه لاکی بیشتر از نزدیک بودن مرگ آگاه می‌شود، دیدگاه اگزیستانسیالی‌اش کمتر شبیه غر زدن‌های یک پیر بداخلاق جلوه می‌کند و بیشتر شبیه چیزی می‌شود که می‌تواند سال‌های پایانی زندگی‌اش را واقعاً تلخ کند. پزشک هم هنگام ملاقات با او تأکید می‌کند که لاکی هم از موهبت رسیدن به چنین سنی بهره‌مند است و هم از لعنتِ آن در رنج؛ اینکه آدم‌های کمی این‌قدر عمر می‌کنند اما از لحاظ جسمانی بدن در حال فرسودگی است. یکی از تم‌های مهم فیلم، روتین است؛ روز لاکی تا اندازه‌ای دقیق برنامه‌ریزی شده که اگر کسی روی صندلی مورد علاقه‌اش در داینر نشسته باشد، او را به هم می‌زند و حالش را بد می‌کند. تکرار بخش بزرگی از زندگی لاکی و ساختار فیلم را تشکیل می‌دهد (برای مثال، چهار بار مسیر قدم‌زدنش در شهر را می‌بینیم). تم مهم دیگر، ناپایداری و زودگذری است که به ردِ ایدهٔ زندگی ابدی پس از مرگ پیوند می‌خورد. وقتی او وارد پت‌شاپ می‌شود، نمی‌داند «خانهٔ همیشگی» یعنی چه و حتی وقتی برایش توضیح داده می‌شود، هنوز کمی گیج است. مسأله مرگ بارها مطرح می‌شود؛ واضح‌ترین جا در تقابلِ هاوارد با بابی است که دارد برای مرگ اجتناب‌ناپذیر خود آماده می‌شود. پنج تمرین یوگایی که لاکی هر صبح انجام می‌دهد همان «پنج آیین بازجوان‌سازی» هستند؛ پس با اینکه می‌داند زندگی‌اش جاودان نیست، تلاش می‌کند تا آن را تا جای ممکن طولانی کند. پس از سقوطش، فیلم از یک بررسی نیمه‌کمدیِ پیرمرد تلخ‌مزاج به تحلیلی ظریف از اجتناب‌ناپذیری مرگ و ناپایداری هستی تغییر لحن می‌دهد. فیلم همچنین به اهمیت خاطره‌های کوچک و ارتباطات شخصی ظاهراً کم‌اهمیت می‌پردازد—صحنه‌هایی که در ظاهر دراماتیک نیستند اما چیزهای زیادی دربارهٔ شخصیت‌ها می‌گویند. ترکیب بازی‌ها، چهره‌های بیان‌گر، دیالوگ‌های ظاهراً پیش‌پاافتاده، اهمیت روتین، شهر رو به خرابی و بیابان، همه با هم کلّیتی را می‌سازند که بیش از هر جزء به‌تنهایی معنا دارد. با این همه، این به معنی آن نیست که صحنه‌های منفرد کارایی ندارند یا قابل حذف‌اند. چندین صحنه شامل پندهای دردناکاً زیبا هستند: داستان لاکی دربارهٔ کشتنِ سهوی یک مرغ مقلد در کودکی؛ روایتِ هاوارد از آن‌چه تصور می‌کند تولد پرزیدنت روزولت باید بوده؛ و در صحنه‌ای که آشکارا به یک سکانس مشابه در فیلمِ دیوید لینچ، The Straight Story، ادای احترام می‌کند، لاکی و فرد داستان‌های دل‌شکنِ خود از زمان جنگ را با هم عوض می‌کنند (مانند لاکی در فیلم، استانتون هم آشپز روی کشتی USS LST-970 بود که در نبرد اوکیناوا شرکت داشت). فیلم همچنین یکی از بهترین دیالوگ‌هایی را که در مدتی طولانی شنیده‌ام در خود دارد—وقتی پالی دربارهٔ گذشته‌اش می‌گوید که زمانی آدم هیچ‌ارزشی بوده ولی بعد از آشنایی با بث همه‌چیز عوض شد، می‌گوید: «من هنوز هیچ‌ام، اما حالا همه‌چیز را دارم. آیا این چیزِ بزرگی نیست؟» اگر بخواهم ایرادی بگیرم، چند نکته قابل‌انتقاد هست. هرچند فیلم تقریباً در تمام مدت از احساساتِ تصنعی پرهیز می‌کند، در پایان کمی به حالتی سُست و ملودرام نزدیک می‌شود. ضمناً به‌خاطر نوع ساختار، روایت بسیار اپیزودیک است که اندکی حس قطعیت و اتصال را کم می‌کند. در بیشتر مواقع، لحن و طراحی فیلم تماشاگر را در فاصله‌ای نگه می‌دارد و ما را از درگیر شدنِ بیش‌ازحد عاطفی با خودِ لاکی بازمی‌دارد؛ موضوعی که مطمئن نیستم به سودِ فیلم یا شخصیت تمام شده باشد. با این حال، این‌ها نقص‌های نسبی در برابر یک فیلم درخشان‌اند و در پایان، لاکی وداعی شایسته برای بازیگری در مقام استانتون است. چند نفر می‌توانند بگویند در سوگ‌نامهٔ سینماییِ خود نقش‌آفرینی کرده‌اند؟