فیلم Deliverance 1972

این فیلم شگفت‌آور بود و حسابی مرا ترساند. کتاب را سال‌ها پیش، احتمالاً حوالی ۱۹۸۸، برای یک کلاس سال اول دانشگاه خوانده بودم. طرفدار برت رینولدز نبودم و جز دو اثر دیگرِ بورمن (عالیِ «پوینت بلانک» و نه‌چندان خوبِ «جن‌گیر ۲: مرتد») چیز زیادی از او ندیده بودم، پس زیاد هول نکردم که فوراً فیلم را ببینم. راستش اشتباه بزرگی بود. احتمالاً این یکی از بهترین...

این فیلم شگفت‌آور بود و حسابی مرا ترساند. کتاب را سال‌ها پیش، احتمالاً حوالی ۱۹۸۸، برای یک کلاس سال اول دانشگاه خوانده بودم. طرفدار برت رینولدز نبودم و جز دو اثر دیگرِ بورمن (عالیِ «پوینت بلانک» و نه‌چندان خوبِ «جن‌گیر ۲: مرتد») چیز زیادی از او ندیده بودم، پس زیاد هول نکردم که فوراً فیلم را ببینم. راستش اشتباه بزرگی بود. احتمالاً این یکی از بهترین آثار هدیه‌داده‌شده از سوی این کارگردان ۸۳ سالهٔ ساری‌زاده و پنج‌بار نامزد اسکار است — و بی‌تردید بهترین اثرِ برت رینولدز در اوجش، قبل از اینکه او به افتخاراتش تکیه کند و کم‌کم تبدیل به کاریکاتوری از خودش شود. دست‌کم این فیلم ثابت می‌کند که او زمانی واقعاً توانایی بازیگری داشت. ترسناک‌ترین نکته این است که این نوع اتفاق‌ها همیشه در جریان است و ما از آن خبر نداریم. هر روز صدها نفر «مفقود» می‌شوند. و به‌عنوان یک کانادایی، آدم‌هایی مثل مرتکبان این فیلم من را نگران می‌کنند که چطور حالا حتی بدترین نامزد ریاست‌جمهوری هم ممکن است شانس هدایت قدرتمندترین کشور را پیدا کند. این واقعاً وحشتناک است. درنده، زیبا و درخشان. چهار دوست اهل آتلانتا — لوئیس (برت رینولدز)، اد (جان وویت)، بابی (ند بیتی) و درو (رانی کاکس) — تصمیم می‌گیرند که در دل طبیعت جورجیا در امتداد رودخانهٔ کاهولاواسی با قایق برانند. آن‌ها این سفر را به‌عنوان آزمون مردانگی می‌دانند و می‌خواهند قبل از اینکه دره غرق و برای ساخت سد و دریاچهٔ آینده از بین برود، این گوشهٔ طبیعت را تجربه کنند. اما خطرهای طبیعت تنها تهدیدشان نیست؛ مردمان خشن و بومی بعدی شورتی تازه از ترس را به ماجرا اضافه می‌کنند. «دلیورنس» از آن فیلم‌هاست که گاهی به‌خاطر شهرتش آسیب می‌بیند. مانند «استراو داگز» و دیگر فیلم‌های دههٔ هفتاد، سر و صدا و وعدهٔ جهنم بی‌رحمانه اغلب به مخاطب مدرن آن‌گونه که انتظار دارد منتقل نمی‌شود. حیف است، چون «دلیورنس» یکی از بهترین، غمناک‌ترین، زمخت‌ترین و در عین حال زیباترین فیلم‌های دههٔ هفتاد است. جان بورمن، که فیلمنامه را نیز از رمان جیمز دیکی اقتباس کرده، فیلمی محکم و قدرتمند دربارهٔ مردانی می‌سازد که از محیط خود خارج می‌شوند و به‌نوعی از عهدهٔ موقعیت برنمی‌آیند. هر یک از مردها در ابتدا این سفر را آزمون مردانگی می‌دانند، اما خیلی زود باید ارزش خود را بازتعریف کنند و ماجرا به بقا تقلیل می‌یابد. بورمن، با کمک فیلمبردار ویل‌موس زیگموند، منظره‌ای خام و خائن را به تصویر می‌کشد — طبیعتی که شهرنشین‌ها نتوانسته‌اند آن را فتح کنند اما مردمان درون آن با خصومت از حضور غریبه‌ها استقبال می‌کنند. از نخستین برخورد با محلی‌ها، جایی که درو با کودکی غریب «دوئل بانجوها» اجرا می‌کند، تا پایان، فیلم لحظه‌ای کوتاه نمی‌آید؛ مانند خود محلی‌ها، فیلم بی‌رحم است. بعضی از منتقدان گفته‌اند «دلیورنس» بیش از حد زیباست و زیبایی بصریِ پرپشت را مانعی برای تاریکی متنی فیلم می‌دانند — اما این درست نیست؛ سکانس‌های رودخانهٔ چاتوگا برق‌آسا هستند، صحنه‌های آبشار و تندآب که با بازی جان وویت و برت رینولدز — که واقعاً کار سخت کردند و حتی آسیب دیدند — گرفته شده‌اند، صرفاً مقدمه‌ای است برای از مردان «مردانه» بودنشان کاسته شدن. این یک قطعهٔ شکوهمند و قدرتمند از «زیبایی» است. چهار بازیگر اصلی در نقش‌های خود فوق‌العاده‌اند. انتخاب رینولدز برای نقش لوئیس یکی از بهترین انتخاب‌های بازیگری است؛ کاش او در طول کارنامه‌اش نقش‌های جدی سخت‌تری بازی می‌کرد. نکات جزئی‌ای هست: استعاره‌ها گاهی سنگین‌اند (ویتنام به‌عنوان یک مضمون دههٔ هفتاد حضور دارد) و نگرانی‌های زیست‌محیطی کمتر از رمان برجسته‌اند. در آغاز فیلم، لوئیس هنگام مرور منظره می‌گوید انسان این سرزمین را خواهد «تجاوز» کرد — چنین عباراتی کامل شکل نگرفته‌اند و به‌سرعت جای خود را به وحشت و بقا می‌دهند؛ لوئیس دوباره تأکید می‌کند که بقا نام بازی است. بازی زندگی و مرگ که در آن ذات نخستین انسان ممکن است به خشونت بیانجامد. بورمن صریحاً چنین برداشتی داشته است. 10/10 صحنهٔ بانجو هنوز هم مرا تعقیب می‌کند! و صحنهٔ نیو بیاتی را هم کاری ندارم. فیلم عالی است. مسلماً در زمان اکرانش جذاب‌تر بوده است. وقتی این فیلم در ۱۹۷۲ منتشر شد، موضوعاتی دربارهٔ طبیعت و محیط‌زیست جذابیت داشتند. نه اینکه محیط‌زیستیسم مُد باشد، اما آن زمان دوران طلایی جنبش هیپی بود که ازجمله به پیوند هماهنگ‌تر انسان و طبیعت توصیه می‌کرد. اینجا گروهی از چهار مرد شهری داریم که دنبال تفریح، احساسات و زیبایی در محیط طبیعی—رودخانه‌ای وحشی پر از تندآب که چند ماه دیگر به‌خاطر ساخت سد ناپدید خواهد شد—هستند. اما با شروع سفری که پایین رود آغاز می‌کنند، پس از برخورد با دو مرد اوضاع به‌طور فاجعه‌باری بد می‌شود. این فیلم در ژانر آن نوع تریلرهای طبیعت قرار می‌گیرد که انسان در برابر خطرهای طبیعت یا آدم‌های خصمانه قرار می‌گیرد. برایم قابل‌فهم نیست که چطور برای سه اسکار (بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین تدوین) نامزد شده است. اصلاً در ذهن نمی‌ماند و شواهدش این است که خارج از آمریکا تقریباً هیچ‌کس آن را به‌یاد نمی‌آورد. جان بورمن فیلمی پرتنش و بی‌رحم به ما داده که همهٔ راحتی‌مان را می‌گیرد و ما را به دندان قروچه وامی‌دارد؛ این خوب است! اما کارگردان نتوانسته با بودجهٔ محدود مشکلات را به‌خوبی پشت‌سر بگذارد و فیلم همیشه ظاهری ارزان و «دومی» دارد — چه در صحنه‌آرایی، چه در وسایل و لباس‌ها، و چه در فیلمبرداری ناخوشایند با رنگ‌های شسته‌شده، کنتراست پایین و سایه‌های کم. حتی موسیقی مشهور بانجو هم برای من زشت و خسته‌کننده به‌نظر آمد. اگر ارزش نجات‌دهنده‌ای وجود داشته باشد که این فیلم را شایستهٔ توجه کند، آن کیفیت را در بازی بازیگران اصلی می‌بینیم. برت رینولدز، جان وویت، ند بیتی و رانی کاکس در نقش‌هایشان عالی هستند و همهٔ توان خود را در این پروژه گذاشته‌اند. به‌ویژه وویت را دوست داشتم؛ او کاریزما و انرژی دارد. و هرچند می‌توانم کمی هم از بازی خوب بیل مک‌کینی و هربرت کاوارد بگویم، واقعیت این است که فیلم کمبود بازیگران مکملِ باکیفیت دارد تا از چهار بازیگر اصلی حمایت کند. در پایان، نکته‌ای دربارهٔ عنوان فیلم: از عنوان انگلیسی «Deliverance» واقعاً جا خوردم. شاید این عنوان برای اثر ادبی اصلی مناسب باشد، اما چون فیلم هرگز معنای آن را توضیح نمی‌دهد و ما هرگز عنوان را به‌روشنی درک نمی‌کنیم، شاید بهتر بود عنوانی واضح‌تر انتخاب می‌شد. این یکی از آن فیلم‌هایی است که یادم است کودکی دیدم و واقعاً ترسیده بودم! داستان حول گروهی شهرنشین است که تصمیم می‌گیرند پیش از اینکه رودخانهٔ کاهولاواسی برای ساخت یک مخزن عظیم مسدود شود، با قایق از آن عبور کنند. چهار مرد به شهری دورافتاده می‌رسند که قرار است سفرشان را از آنجا آغاز کنند و با جمعیتی روبه‌رو می‌شوند که پیشرفت بسیار از آن‌ها عبور کرده و پیوند ژنتیکی‌شان به‌طور تأسف‌آمیزی عمیق نیست. درو (رانی کاکس) گیتارش را برمی‌دارد و از پسر محلی، لانی (بیلی رددن)، پاسخی می‌گیرد و برای چند دقیقهٔ بعد، «دوئل بانجوها» هم‌آهنگی شگفت‌انگیزی ارائه می‌دهد؛ قطعه‌ای شاد و قابل‌شناسایی که بلافاصله به خاطر می‌ماند. سپس ماجرا آغاز می‌شود و بازی وحشیانهٔ موش و گربه با محلی‌ها درمی‌گیرد. آن‌ها شکار می‌شوند و اد (جان وویت)، لوئیس (برت رینولدز) و به‌ویژه بابی (ند بیتی) برای «خوش‌آمدگویی» که از سوی جامعه‌ای خشونت‌آمیز و حیله‌گر دریافت می‌کنند، آمادگی ندارند. رودخانه تند شده و زمین به‌نفع دشمنانشان است، پس واقعاً نبردی برای بقا در جریان است — و این مردان مجبور خواهند شد چه‌کارهایی بکنند؟ این داستانی از استقامت است و این گروه چهارنفره بازیگران توانایی‌های بسیار متفاوتی را به نقش‌هایشان می‌آورند، در حالی که بدترین هراس‌های شخصیت‌هایشان محقق می‌شود. فیلم‌برداری بی‌نقص است و همراه با دیالوگ‌های کم‌حرف، خاکی‌تر و هرچه بیشتر مضطرب، قدرت تهدید وضعیتشان را حفظ می‌کند بدون اینکه کوچک‌ترین اطمینانی نسبت به سرنوشت نهایی بدهد. حتی اکنون، بیش از پنجاه سال بعد، تماشای آن همچنان ناراحت‌کننده است — اما ارزش دیدن را دارد.