فیلم El Cid 1961

«و سید از دروازه گذشت و وارد افسانه شد» ال سید داستان رودریگو دیاز است؛ مرد افسانه‌ای که با شجاعت و شرافت کشورش را سربلند کرد و مهاجمان موری را از اسپانیا راند. شاید بهترین توصیف برای این فیلم این باشد که با وجود نزدیک به سه ساعت طول، هرگز سراغ ساعت نرفتید؛ فیلمی کاملاً درگیرکننده که همه شاخصه‌های یک حماسه تاریخی پرشکوه را دارد. رنگ‌ها،...

«و سید از دروازه گذشت و وارد افسانه شد» ال سید داستان رودریگو دیاز است؛ مرد افسانه‌ای که با شجاعت و شرافت کشورش را سربلند کرد و مهاجمان موری را از اسپانیا راند. شاید بهترین توصیف برای این فیلم این باشد که با وجود نزدیک به سه ساعت طول، هرگز سراغ ساعت نرفتید؛ فیلمی کاملاً درگیرکننده که همه شاخصه‌های یک حماسه تاریخی پرشکوه را دارد. رنگ‌ها، لباس‌ها، دکوپاژ و پرداخت جزئیات از سوی کارگردان آنتونی مان در سطحی عالی‌اند و موسیقی پرهیجان میکلوس روزا نیز به خوبی با فضای اثر هماهنگ است. چارلتون هستون با فیزیک قوی و چهره‌ی مصمم نقش رودریگو را بازی می‌کند و بازهم ثابت می‌کند که انتخاب او برای حماسه‌های بزرگ مناسب است. سوفیا لورن، ژنوویو پیج، رف والونه، جان فریزر (درخشان) و گری ریموند (همچنان عالی) او را همراهی می‌کنند. داستان فیلم خوب است چون خود رودریگو از دل تاریخ اسپانیا شخصیتی تحسین‌برانگیز است؛ کسی که پادشاهان مسیحی کم‌رمق را متحد کرد و مردم عادی را از زانو بلند کرد تا بار دیگر به آرمان بازگردند. با این حال، باید گفت این فیلم از نظر تاریخی کامل بی‌نقص نیست؛ حتی با لحاظ کردن معمولِ هالیوود در ساده‌سازی وقایع، نمی‌توان از این نکته گذشت که ال سید در بسیاری جاها شبیه به قصه‌ای پرزرق و برق و بدون مانع قلمداد می‌شود. قطعاً مسیر یک قهرمان قرن یازدهمی باید پر از دشواری، نبرد و ویرانی می‌بود؛ اما فیلم نسبت به این زبری‌ها نرم و ملایم رفتار می‌کند و این امر تا حدی از اوج قهرمانی رودریگو می‌کاهد، چرا که پی‌ریزی قهرمانی او در فیلم بسیار هموار و آسان به نظر می‌رسد. با این همه، فیلم همه چیزهایی که از یک حماسه‌ی ژانر انتظار می‌رود دارد و در انتها تماشاگر را به کف زدن و غرور وامی‌دارد؛ حتی لحن اغواگر سوفیا لورن هم مانع گرم شدن این حس نمی‌شود. امتیاز یکی از نقدها: 8/10. در نیمه‌ی دوم قرن یازدهم، هنگامی که اسپانیا از پادشاهی‌های مسیحی و دژهای موری تشکیل شده بود، شوالیه کاستیلیایی رودریگو دیاز دِ ویوار (چارلتون هستون) به نام «ال سید» مشهور می‌شود؛ نامی که پس از بخشش او به چند امیر موری که در حمله به یک شهر اسپانیایی دست داشتند، به او داده می‌شود. این عمل او متهم به خیانت می‌شود، اما با شجاعت، نجابت و مهارتش به پادشاه فردیناند و جانشینانش (با بازی‌های رالف ترومن، گری ریموند، جان فریزر و ژنوویو پیج) ثابت می‌کند که بی‌گناه و سزاوارِ اعتماد است. سوفیا لورن نقش معشوقه‌اش را بازی می‌کند و هربرت لوم نقش یک ژنرال بربر را دارد که جاه‌طلبی‌های امپراتوری اسلامی را دنبال می‌کند. رف والونه نقش رقیب زیرک رودریگو برای توجهات جیمنا را ایفا می‌کند. «ال سید» (۱۹۶۱) نسبت به دیگر حماسه‌های کلاسیک مثل «ده فرمان» (۱۹۵۶)، «بن هور» (۱۹۵۹) و «اسپارتاکوس» (۱۹۶۰) کمتر معروف است، ولی ارزش آن کم‌تر از آن‌ها نیست و حتی با آثار مدرن‌تر مانند «تروآ» (۲۰۰۴) قابل قیاس است و به نظر برخی نقدها از «بروارهارت» (۱۹۹۵) و «گلادیاتور» (۲۰۰۰) برتر است. فیلم با وجود پیچیدگی‌های سیاسی داستان واقعی رودریگو، توانسته در مدت سه ساعت همه‌چیز را قابل‌فهم و جذاب نگه دارد؛ و درست پیش از آنکه درام بیش از حد طول بکشد، صحنه‌های اکشن باکیفیتی ارائه می‌دهد، مانند دوئل هیجان‌انگیز رودریگو با پدر جیمنا. همچنین زیربنای داستان درباره مدیریت رهبران معیوب و غلبه بر کینه برای ایجاد روابط کاری مؤثر قابل توجه است. برای کسانی که با بازی هستون در نقش یک اسپانیایی مشکل دارند، باید گفت که اشراف کاستیلیا در قرن یازدهم عمدتاً ریشه‌های ویسگوتی (آلمانی‌تبار) داشتند؛ به همین دلیل حضور مردی با ظاهر اروپایی یا حتی روشن‌مو در نقش رودریگو چندان غیرمنطقی نیست. فیلم ۳ ساعت و ۲ دقیقه است و در اسپانیا فیلم‌برداری شده و بخش‌هایی هم در استودیوهای رم ساخته شده‌اند. نمره‌ای دیگر از یک نقد: درجه A. نقد دیگری به مسائل اقتباسی و دراماتیزه‌سازی اشاره می‌کند: در فیلم زبان مشترک مورها و مسیحیان به‌جای اسپانیایی، انگلیسی است که این نوعی ناهماهنگی تاریخی محسوب می‌شود. همچنین فیلم بیش از آنکه از حماسه کاستیلیایی «ال کانتار دِ میو سید» اقتباس کرده باشد، از تراجدی‌کمدی فرانسوی «لو سید» پیر کورنل الهام گرفته است؛ همین امر توضیح می‌دهد که چرا نام همسر رودریگو در فیلم «شیمِن» (Chimène) است نه «خیمِنا» (Jimena)؛ خطایی که بسیاری آن را قابل‌انتقاد می‌دانند. در شعر حماسی میو سید، داستان از میانه ماجرا و از تبعید سید آغاز می‌شود، در حالی که مان در فیلم تقریباً دو ساعت طول می‌دهد تا به آن نقطه برسد؛ و همهٔ اتفاقاتِ پیش از آن در حکم مقدمه‌ای طولانی به نظر می‌رسد. در سکانسی که رودریگو در راه ازدواج با دونا شیمِن، یک روستا را از تهاجم موریان نجات می‌دهد، دو امیر اسیر می‌شوند. رودریگو به‌جای انتقام، آن‌ها را تا ویوار می‌برد و با شرط اینکه دیگر به قلمروی پادشاه فردیناند حمله نکنند، آزادشان می‌کند. به‌خاطر این بخشش، او از سوی کانت اُردونیز متهم به خیانت می‌شود و سپس پدر شیمِن، کانت گورماز، او را در دادگاه محکوم می‌کند. رودریگو در پیِ اهانت پدرش، گورماز را به مبارزه می‌طلبد و او را می‌کشد؛ شیمِن این مرگ را می‌بیند و سوگند می‌خورد که انتقام بگیرد و عشقش به رودریگو را کنار می‌گذارد. نویسندگان در نحوه‌پرداخت به رابطه رودریگو و شیمِن اشتباهاتی مرتکب شده‌اند؛ روایت فیلم به سمتی می‌گراید که رودریگو پادشاه را قانع می‌کند تا شیمِن را مجبور به ازدواج با او کند به‌عنوان «پرداخت بابت خدمات» — پردازشی که نقدها آن را احمقانه و ناسازگار با قهرمان بودن رودریگو می‌دانند. به‌نظر می‌رسد منطقی‌تر این بود که گورماز آغازگر دوئل باشد و رودریگو در دفاع از خود او را بکشد، اما فیلم چنین راه‌حلی را انتخاب نکرده است. در مجموع، ال سید فیلمی چشم‌گیر و اغلب الهام‌بخش است که تمامی ملزومات یک حماسه‌ی بزرگ را فراهم می‌آورد، هرچند در روایت و وفاداری تاریخی گاهی ساده‌سازی و تساهل‌هایی دیده می‌شود.