فیلم The Tree of Life 2011

فیلمی که می‌خواهد بیش از آن‌چه عملاً روایت می‌کند معنا دهد. تِرِنس مالیک در The Tree of Life کوشیده است شگفتی کیهانی را در دل یک داستان به‌ظاهر معمولی آمریکایی بگنجاند. در دههٔ ۱۹۵۰، دو والد سه پسر را در محیطی سفیدپوست و طبقهٔ متوسط شهری کوچک بزرگ می‌کنند. مادر (جسیکا چستین) مملو از محبت و گرماست، در حالی که پدر (برد پیت) خود را موظف...

فیلمی که می‌خواهد بیش از آن‌چه عملاً روایت می‌کند معنا دهد. تِرِنس مالیک در The Tree of Life کوشیده است شگفتی کیهانی را در دل یک داستان به‌ظاهر معمولی آمریکایی بگنجاند. در دههٔ ۱۹۵۰، دو والد سه پسر را در محیطی سفیدپوست و طبقهٔ متوسط شهری کوچک بزرگ می‌کنند. مادر (جسیکا چستین) مملو از محبت و گرماست، در حالی که پدر (برد پیت) خود را موظف می‌داند که سرد و دورنگر باشد تا پسرانش را برای دنیای بی‌رحمی که در انتظارشان است آماده کند. در آغاز فیلم اطلاع داده می‌شود که در جریان این تربیت نیمهٔ قرن، یکی از پسران بالاخره خواهد مرد. همچنین نماهایی به زمان حال نشان داده می‌شود که در آن جک بزرگ‌تر، حالا معمار موفقی در نیویورک، دهه‌ها بعد به مرگ برادرش فکر می‌کند. درام خانوادگی فیلم گفت‌وگوی مرسوم و دیالوگ‌های بلند کمتری دارد؛ داستان عمدتاً از طریق تک‌گویه‌هایی که افکار درونی، تردیدها و ترس‌های شخصیت‌ها را منتقل می‌کنند روایت می‌شود. مالیک اما چیز دیگری هم به کار می‌افزاید؛ یکی از پرحاشیه‌ترین جهت‌گیری‌های سینمای هالیوود در سال‌های اخیر. در آغاز فیلم شاهد بازنمایی آفرینش جهان و پیدایش حیات روی زمین هستیم: از ابرهای گازی اولیه پس از مه‌بانگ تا سحابی‌های ریز، سپس کهکشان‌های بزرگ مانند راه شیری، زمینِ نیم‌جوش، پدیدآمدن حیات در حوضچه‌های جزر و مد و سپس دوران دایناسورها. این جلوه‌های ویژه را دِگلاس ترامبل خلق کرده است، کسی که به خاطر تصاویر کیهانی ۲۰۰۱: یک ادیسهٔ فضایی شناخته می‌شود. عنوان‌بندی فیلم از کتاب ایوب نقل‌قول می‌آورد: «تو کجا بودی وقتی بناهای زمین را نهادم، وقتی ستارگان صبحگاهی با هم سرود سر می‌دادند؟» مقصود مالیک را می‌توان فهمید: نشان دادن این‌که رنج‌ها و ابتلائات یک زندگی انسانی جزئی از طرح عظیم و ناشناخته‌ای است. با این حال، هرچند این ایده از نظر ذهنی قابل درک است، فیلم در تلفیق دو لایهٔ شخصی و کیهانی در قالب یک روایت منسجم چندان موفق نیست. در نخستین تماشا فیلم از نظر بصری ضیافتی است چشم‌نواز (نسخهٔ با وضوح بالا روی پروژکتور تقریباً به همان زیبایی ۲۰۰۱ است)، اما در تماشای مجدد که مخاطب می‌داند ساختار فیلم کامل نیست، نشستن پای فیلم دشوارتر می‌شود. علاوه بر این، هرچند بخش مربوط به تربیت پسران در دههٔ ۱۹۵۰ اندیشیده‌برانگیز است، بخش‌های پایانی که به رفتارهای ناشایست و جزئی می‌پردازد طولانی می‌شوند و می‌بایست کوتاه‌تر می‌شدند. در نهایت، پایان فیلم—که اینجا فاش نمی‌کنم—بیش از حد کلیشه‌ای است و تفسیر تازه‌ای از معنای زندگی ارائه نمی‌دهد. از سوی دیگر، فیلم به لحاظ بصری باشکوه و از نظر فنی و هنری بسیار استادانه ساخته شده است، اما با موضوعاتی دشوار و سخت‌هضم که کندی و فضای خسته‌کنندهٔ آن، تماشاگران عام را می‌ترساند. این‌گونه آثار برای تودهٔ مخاطبان ساخته نشده‌اند؛ فیلم با وجود موفقیت در جشنواره‌ها و کسب نخل طلای کن و تحسین منتقدان و اهل فکر، برای اکثریتِ تماشاگران چندان قابل‌فهم نبود و پیامش رمزآلود می‌نمود. نشانهٔ این امر در این است که فیلم تنها سه نامزدی اسکار دریافت کرد و برنده نشد و در جوایز گلدن گلوب یا بفتا هم چندان حضور نداشت. روایت فیلم حول خانواده‌ای طبقهٔ متوسط تگزاسی بین زمان حال و دههٔ ۱۹۵۰ می‌چرخد و تمرکز ویژه‌ای بر شخصیت جک دارد؛ نشان داده می‌شود که کودکی‌اش چگونه گذشت، رابطهٔ نابرابر او با والدینش (مادری مهربان و بردباری بیش‌تر و پدری اقتدارگرا و دل‌سرد) و تلاش هر یک به‌طرزی متفاوت برای آماده‌سازی و تعلیم او. در میانهٔ ماجرا، واکنش خانواده به مرگ یکی از فرزندان خردسال هم دیده می‌شود. فیلم می‌کوشد همهٔ این‌ها را به جست‌وجوی معنای حیاتِ انسانی پیوند دهد و تصاویری از تاریخ سیاره و نمادهای معنوی و متافیزیکی به نمایش می‌گذارد؛ حتی به دعاها و افکار درونی شخصیت‌ها دسترسی می‌دهد. همهٔ این‌ها زیبا و دل‌انگیز است و شخصیت‌ها قابل‌باور، اصیل و روان‌شناسانه پرداخته شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که همذات‌پنداریِ مخاطب را جلب می‌کنند. مشکل این است که ممکن است بسیاری از تماشاگران حتی نیم‌ساعت اول فیلم را تحمل نکنند. وقتی سینما سراغ موضوعات فلسفی و معنوی می‌رود، معمولاً به فیلم‌هایی بسیار متأمل و کند می‌انجامد که کشدار و سنگین به‌نظر می‌رسند، و این فیلم هم تلاش چندانی برای قابل‌هضم‌تر شدن نکرده است. افزون بر آن، استفادهٔ مالیک از روایت غیروالگویی باز هم بر سردرگمی می‌افزاید. در سطح بازیگری، بازی‌ها در چارچوب خواستهٔ کارگردان خوب است: برد پیت بازیگر قدرتمندی است که خود به‌تنهایی تماشاگر را جذب می‌کند و در برخی صحنه‌ها چهره‌ای پخته و فرسوده به نمایش می‌گذارد که به نظر می‌رسد با نیازهای نقش هم‌خوانی دارد. شان پن نیز همان‌طور که انتظار می‌رود خوب است. هانتر مک‌کرکن نقش جوان را به‌خوبی ایفا می‌کند و جسیکا چستین درخشان است؛ طراحی بصری و لباس‌ها به‌خصوص در خدمت او مؤثر عمل می‌کنند. از نظر فنی، فیلم شایستهٔ قرار گرفتن در فهرست مهم‌ترین آثار سال ۲۰۱۱ است؛ تصویربرداری از بهترین و زیباترین‌هایی است که در سال‌های اخیر دیده‌ام و این شگفتی بیشتر زمانی است که بدانیم مالیک تلاش کرده استفاده از جلوه‌های کامپیوتری را محدود کند و با روش‌های تصویری متعارف‌تر به همین نتایج دست یابد. صحنه‌پردازی، لباس‌ها و آرایه‌ها به خوبی فضای طبقهٔ متوسط آمریکایی دههٔ ۱۹۵۰ را بازسازی کرده‌اند، و موسیقی و افکت‌های صوتی نیز در خدمت کار عمل می‌کنند. در مجموع، The Tree of Life فیلمی است که از نظر بصری و فنی برجسته و از نظر مفهومی جاه‌طلبانه است، اما در پیوند دادن لایه‌های شخصی و کیهانی و در ظرفیت جذب تودهٔ مخاطب تا حدی ناموفق می‌ماند — یک شکستِ نجیبانه.