فیلم The Promised Land 1975

«سرزمین موعود» ساخته آندژی وایدا فیلمی جذاب و به‌راحتی قابل تماشا است. بازنمایی فضای تاریخی آن کم‌نظیر است و لُدز صنعتی اواخر قرن نوزدهم را با اصالتی ملموس به تصویر می‌کشد. از نماهای آغازین که دود سیاه خفه‌کننده شهر را در بر می‌گیرد، وایدا زبان بصری دنیایی را برقرار می‌کند که به‌واسطه طمع صنعتی بلعیده شده است. روایت به تدریج تاریک‌تر و بی‌رحم‌تر می‌شود و...

«سرزمین موعود» ساخته آندژی وایدا فیلمی جذاب و به‌راحتی قابل تماشا است. بازنمایی فضای تاریخی آن کم‌نظیر است و لُدز صنعتی اواخر قرن نوزدهم را با اصالتی ملموس به تصویر می‌کشد. از نماهای آغازین که دود سیاه خفه‌کننده شهر را در بر می‌گیرد، وایدا زبان بصری دنیایی را برقرار می‌کند که به‌واسطه طمع صنعتی بلعیده شده است. روایت به تدریج تاریک‌تر و بی‌رحم‌تر می‌شود و فرسایش اخلاقی سه مرد بلندپرواز را در بحبوحه رونق صنعت نساجی لهستان دنبال می‌کند. خودِ شراکتِ سه‌گانه—یک لهستانی، یک آلمانی و یک یهودی—به‌عنوان مطالعه‌ای درباره دینامیک‌های قومی قرار گرفته است. گاه شخصیت‌ها با الفاظ توهین‌آمیز نسبت به یکدیگر سخن می‌گویند که از منظر تاریخی دقیق است، اما همین اصالت باعث مشکلی ناخواسته می‌شود: شخصیت‌ها تا مرز کاریکاتور پیش می‌روند. کلیشه‌پردازی، هرچند تاریخی، حالتی کمی هزل‌آمیز به فیلم می‌بخشد و پیام جدی درباره خشونت صنعتی را تضعیف می‌کند. پیام فیلم درباره پلیدی‌های سرمایه‌داری و صنعتی‌شدن روشن است و ظاهراً هدف مورد نظر وایدا نیز همین بوده است. او این داستان را به‌زیبایی روایت می‌کند؛ نشان می‌دهد چگونه وعده ثروت آدمیان را به هیولا تبدیل می‌کند و چگونه نظام کارخانه‌ای هم حیثیت انسان را و هم تنِ او را می‌بلعد. با این حال، مسئلۀ نژادپرستی و تبعیض طبقاتی هم‌زمان مطرح است که هرگز به‌طور کامل با نقد سرمایه‌داری درهم تنیده نمی‌شود. ظاهراً وایدا می‌خواهد چیزهای زیادی را هم‌زمان بگوید. حاصل، فیلمی است استادانه و قدرتمند که در پیدا کردن مرکزِ خود دچار تردید است. آیا با یک نقد مارکسیستی روبه‌روییم؟ مطالعه‌ای درباره تنش‌های قومی؟ یا قصه‌ای از فروپاشی اخلاقی شخصیت‌ها؟ فیلم به هر سه اشاره می‌کند اما در هیچ‌کدام تماماً متعهد نمی‌شود، طوری که بیننده از تماشای ماشین‌آلات و ساختار هنری اثر لذت می‌برد اما چشم‌انداز روشن و یکپارچه‌ای از دیدگاه وایدا دریافت نمی‌کند.