فیلم Secrets & Lies 1996

«رازها و دروغ‌ها» فیلمی از مایک لیچ محصول ۱۹۹۶ است که به‌طرزی مناسب به مسائلی می‌پردازد که اعضای یک خانواده از یکدیگر پنهان می‌کنند. هورتنس (ماریان ژان-باپتیست)، زنی سیاه‌پوست در لندن که به‌عنوان اپتیک‌فروش شغلی موفق داشته، از کودکی می‌دانسته که فرزندخوانده است، اما تنها پس از مرگ مادرِ فرزندخوانده‌اش تصمیم می‌گیرد مادرِ زیستی‌ خود را پیدا کند. هورتنس شوکه می‌شود وقتی می‌فهمد مادرش سینتیا (برِندا...

«رازها و دروغ‌ها» فیلمی از مایک لیچ محصول ۱۹۹۶ است که به‌طرزی مناسب به مسائلی می‌پردازد که اعضای یک خانواده از یکدیگر پنهان می‌کنند. هورتنس (ماریان ژان-باپتیست)، زنی سیاه‌پوست در لندن که به‌عنوان اپتیک‌فروش شغلی موفق داشته، از کودکی می‌دانسته که فرزندخوانده است، اما تنها پس از مرگ مادرِ فرزندخوانده‌اش تصمیم می‌گیرد مادرِ زیستی‌ خود را پیدا کند. هورتنس شوکه می‌شود وقتی می‌فهمد مادرش سینتیا (برِندا بلیتین) است؛ زنی سفیدپوست که در فقر نسبی زندگی می‌کند و در حسرت گذشته غوطه‌ور است. سینتیا رابطهٔ پرتنشی با دخترِ شناخته‌شده‌اش، راکسان (کلر راش‌بروک)، دارد و از تکرار اشتباهات جوانی‌اش می‌ترسد. ارتباط سینتیا با برادرش موریس (تیموتی اسپال) و همسر سردش مانیکا (فیلیس لوگان)، که از کسب‌وکار عکاسی سود برده‌اند، نیز دشوار است. ورود هورتنس به این خانواده در نهایت وضعیت اسف‌بارِ موجود را متلاشی می‌کند، اما در این مسیر دل‌شکستگی‌هایی هم وجود دارد. در آن مرحله از کارنامه‌اش، مایک لیچ روش ساخت فیلمی را کامل کرده بود که در آن بازیگران هفته‌ها پیش از فیلم‌برداری، نقش‌های خود را در موقعیت‌های روزمره در خیابان تمرین می‌کردند. بنابراین وقتی بازیگران سرِ صحنه ضبط می‌شدند، کاملاً باورپذیر بودند و شخصیت‌ها از طریق جزئیات ریزی که لیچ در بداهه‌سازی به آن‌ها اجازه می‌داد، جان‌دار می‌شدند. بیننده حس می‌کند این آدم‌ها را عمیقاً شناخته است. لیچ همچنین توانایی منحصربه‌فردی در ترکیب احساسات و طنز دارد؛ او نه تنها پس از یک نما تأثیرگذار یک نماِ کمیک قرار می‌دهد، بلکه گاهی تصاویرِ مبهمی عرضه می‌کند که بیننده نمی‌داند باید بخندد یا گریه کند. با اینکه بازیگری و آن چاشنی طنز بسیار اثرگذار است، عناصری هستند که مانع نمی‌گذارند این فیلم را بی‌قید و شرط ستایش کنم. موسیقیِ به‌کاررفته برای من هرگز تأثیرگذار نبوده و گاهی کم‌مایه به‌نظر می‌رسد، و تنها یک نما—یک باربِکیوی بیرونی که دقیقاً جاافتاده است—از نظر میس‌ان‌سِنس واقعاً چشمگیر بود. همچنین فیلم پیشین لیچ، «نِیکِد»، را کمی موفق‌تر در کاربرد این سبک هنری می‌دانم. با این حال بازی‌ها در «رازها و دروغ‌ها» واقعاً درخشان‌اند و به‌طور کلی این فیلم را توصیه می‌کنم. اگر روزی فهرست ۲۵ فیلم غیرپرفروش موردعلاقه‌ام را تنظیم کنم، «رازها و دروغ‌ها» قطعاً نزدیک صدر قرار می‌گیرد. چندین بار آن را دیده‌ام و فکر می‌کنم هر چند وقت یک‌بار دوباره خواهم دید. بازیگری فوق‌العاده است. این فیلم قطعاً یک بازی جمعی است؛ ستارهٔ پردرآمدی در آن نیست، اما سه بازیگر اصلی—تیموتی اسپال، برِندا بلیتین و کلر راش‌بروک—از بهترین‌های بریتانیا هستند. وقتی برای اولین بار این فیلم را دیدم، در واقع برای نخستین‌بار بود که این سه را می‌دیدم و بلافاصله پیگیر کارهای بعدی‌شان شدم. فیلم برندهٔ جایزهٔ بزرگ کن شد و برِندا بلیتین جایزه اسکار شایسته‌ای دریافت کرد. داستان قوی است و به چند شخصیت امکان رشد عاطفی می‌دهد. چند فیلم مایک لیچ بیش از همه با بازیگران تکرارشده‌اش یک ویژگی مشترک دارند: یک افشای عاطفی بزرگ در پایان که تأثیر زیادی دارد. این فیلم، «آقای هاروی شمعی روشن می‌کند» و «همه یا هیچ» آن عنصر را دارند. خوانده‌ام که لیچ داستان کلی را به بازیگران می‌گوید اما به گفت‌وگوهای بداهه آزادی می‌دهد و گاهی در حین فیلم‌برداری آن‌ها را غافل‌گیر می‌کند، اما من تکنیکش را عمیقاً مطالعه نکرده‌ام. می‌توانم ساعت‌ها دربارهٔ این فیلم محبوبم صحبت کنم، اما نمی‌خواهم تأثیر آن را برای کسی که هنوز ندیده کم‌رنگ کنم. فقط ببینید و از آن لذت ببرید. کاری خوب، که فعلاً فراموش‌شده است. هر وقت فکر می‌کنم تمام فیلم‌ها دربارهٔ نژادپرستی یا مسائل نژادی را دیده‌ام، باز هم فیلمی تازه یا اثر قابل‌تأملی از راه می‌رسد. در ابتدا این فیلم برایم فقط یک درام شیرین و متوسط به‌نظر می‌رسید که در آن زنی سیاه‌پوست بسیار موفق هویت مادر زیستی‌اش را می‌جوید و می‌فهمد که او سفیدپوست است و مشکلات و درام‌های خانوادگی‌اش نمایان می‌شود. فیلم نامزد شش جایزهٔ اسکار شد و هرچند همه را نبرد، اما بی‌تناقص هم نبود. با دقت که به فیلم نگاه کنیم، به‌راحتی درمی‌یابیم که اثر جلوه‌های بصری یا صحنه‌آرایی‌ِ چشمگیری نیست. از نظر فنی فیلمی متوسط و در مقطعی کم‌رمق است. حتی موسیقی متن، که معمولاً عنصری است که فیلم‌ها را تقویت می‌کند، چندان به‌یادماندنی نیست. نقطهٔ قوت واقعی فیلم در فیلم‌نامه و کارگردانی است. این فیلم پرزرق‌وبرق نیست و داستانی پیچیده یا افراطی ندارد؛ روایت ساده، مستقیم و قوی است و قصه‌ای قابل‌باور و مؤثر را بازگو می‌کند. فیلم‌نامه که از بستر فرهنگ آمریکای شمالی که در آن قومیت، رنگ پوست و موقعیت مالی غالباً جدانشدنی‌اند نمی‌آید، این عناصر را خوب در کنترپوان قرار می‌دهد و تفاوت‌های چشمگیر مادر و دختر را نشان می‌دهد و به تماشاگر اجازه می‌دهد به حریم خصوصی آن زندگی‌ها نزدیک شود. مایک لیچ کارگردانی محکم است که با دقت به جزئیات، فیلم‌برداری و کار با بازیگران اثری قابل‌توجه ارائه می‌دهد. در واقع کار بازیگران نیز در اینجا چشمگیر است: برِندا بلیتین یکی از شاخص‌ترین اجراهای دوران حرفه‌ای‌اش را ارائه می‌دهد و همین را می‌توان دربارهٔ تیموتی اسپال نیز گفت. ماریان ژان-باپتیست شایستگی و قابلیتِ بیشتری برای نقش‌آفرینی و توجه داشت، اما کمتر دیده شد. «رازها و دروغ‌ها» فیلمی تاثیرگذار است که به موضوعات خانواده، هویت و تأثیر عمیقِ شرم بر روابط می‌پردازد. این فیلم احساسات خام را با صداقتی که در سراسر روایت طنین‌انداز است، به‌خوبی درهم می‌آمیزد. اجراها بسیار صادقانه‌اند و ارتباط قوی‌ای با شخصیت‌ها و کشمکش‌هایشان برقرار می‌کنند. گفت‌وگوها طبیعی و آشنا به‌نظر می‌رسند و شیوهٔ صحبتِ مردم را به‌خوبی ثبت می‌کنند، که به اصالت اثر می‌افزاید. هر لحظه چنان باز می‌شود که واقعی به‌نظر می‌رسد، بیننده را درگیر روایت می‌کند و او را به تأمل دربارهٔ تجربه‌ها و روابط شخصی‌اش وامی‌دارد. در خاتمه، «رازها و دروغ‌ها» فیلمی عمیقاً تکان‌دهنده است که مخاطب را به بازاندیشی در ساختارهای خانوادگی‌اش وامی‌دارد؛ این فیلم بیننده را به بازنگری در تأثیر شرم بر روابط فردی و خانوادگی و حقایق ناگفته‌ای که غالباً همراه خود حمل می‌کنیم ترغیب می‌کند. به‌نظرم اینکه این فیلم در جوایز بسیاری از کشورها نامزد شده نشان می‌دهد برای خانواده‌ها—نه فقط در بریتانیا—با مسائل مختلفی که روزمره با آن‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنند هم‌صدا بوده است. فیلم حول محورِ سینتیا (برِندا بلیتین) می‌چرخد که اهل مشروبات است و با دخترش راکسان (کلر راش‌بروک) زندگی می‌کند که رابطهٔ پرجنب‌وجوشی با نامزدش پال (لی راس) دارد. سپس تماس تلفنی از زنی با نام الیزابت می‌رسد—نه مادرِ فوت‌شده‌اش، بلکه دختر خوانده‌ای که سال‌ها پیش او را به فرزندی پذیرفته بودند. بله، این خبر سخت است. مشخصاً سینتیا از شنیدن این خبر پریشان است اما موافقت می‌کند این زن سیاه‌پوست به‌نام هورتنس (ماریان ژان-باپتیست) را در یک ایستگاه مترو لندن ملاقات کند. هورتنس از تفاوت رنگ پوست آگاه است، اما سینتیا نیست و بنابراین این دیدار یکی از چند شوک پیاپی برای او خواهد بود تا آن‌ها همدیگر را ببینند و احتمال رابطه‌ای میان‌شان را بررسی کنند. در همین حال، برادر عکاس سینتیا، موریس (تیموتی اسپال)، و همسرش مانیکا (فیلیس لوگان) مشکلات خود را دارند و با پیشرفت روایت دلیل نام‌گذاری فیلم به «رازها و دروغ‌ها» بیشتر روشن می‌شود. شاید اجرای بلیتین و ژان-باپتیست به‌قدری قوی بوده که من از هر دوی شخصیت‌هایشان خوشم نیامد. اولی گهگاه شِکوِه‌آمیز می‌شد؛ طوفانی از خودخواری که اغلب با مستی آمیخته است؛ و دیگری شیوهٔ معرفی‌اش به مادر تازه‌یافته‌اش تا حدی بیرحمانه و پر از حسِ طلبکاریِ خودخواهانه بود که مرا رنجاند. داستان بعدها به‌گونه‌ای ترتیب می‌یابد که تقریباً هر عنصری که می‌تواند باعث بروز اختلال و افسردگی شود، به نمایش درمی‌آید و باورکنید یا نه، افشای «فرزندی سی‌وچندساله» لزوماً تکان‌دهنده‌ترین نکته نیست. فیلم تیره است، اما طنز بسیار سیاهی هم دارد و گهگاه حتی نویدی از امید را پیش از پایان‌بندی قابل‌انتظارش نشان می‌دهد. فیلم‌برداری نگاهی مشاهداتی و پرشدت دارد که گاهی قدرتمند و گاهی مزاحم است، اما همواره در فرو بردن ما در بدبختیِ آن‌ها مؤثر است. آیا از دیدن این فیلم لذت بردم؟ نه، لزوماً نه. اما نمایشِ سوزناکِ روابطی که بی‌مراقبت می‌مانند و با سکوت‌های معنی‌دار شناورند، بسیار گیراست و بلیتین کاملاً دل و جانش را در این نقش می‌گذارد.