انیمه Paprika 2006

«پاپریکا» اصالت تند و بدیع خود را در دلِ یک خواب تب‌آلود، گسترده و سرشار از شگفتی می‌پاشد. خواب‌ها پنجره‌هایی‌اند به ظرفیت خلاقانهٔ ضمیر ناخودآگاه؛ دست‌کاری خاطرات برای ساختن جهان‌هایی که از چارچوب قوانین فیزیکی فراترند—موجی بی‌پایان از رنگ‌ها و امکان‌ها که نیازی به مشروعیت برای وجود خود ندارند. در روان‌شناسی، خواب‌ها روشی‌اند برای بازجویی از ذهن سوژه؛ کابوس‌های تکرارشونده می‌توانند نشانگر اضطراب ناشی از...

«پاپریکا» اصالت تند و بدیع خود را در دلِ یک خواب تب‌آلود، گسترده و سرشار از شگفتی می‌پاشد. خواب‌ها پنجره‌هایی‌اند به ظرفیت خلاقانهٔ ضمیر ناخودآگاه؛ دست‌کاری خاطرات برای ساختن جهان‌هایی که از چارچوب قوانین فیزیکی فراترند—موجی بی‌پایان از رنگ‌ها و امکان‌ها که نیازی به مشروعیت برای وجود خود ندارند. در روان‌شناسی، خواب‌ها روشی‌اند برای بازجویی از ذهن سوژه؛ کابوس‌های تکرارشونده می‌توانند نشانگر اضطراب ناشی از استرس، ترس یا اختلالات روانی باشند. مرحوم ساتوشی کون در آخرین فیلم بلند خود، مفهوم رمان تسوتسویی را به خدمت گرفت و بار دیگر مرزهای انیمهٔ ژاپنی را به چالش کشید. «پاپریکا» همانند یک رؤیای تب‌آمیز توهم‌زا عمل می‌کند که ذهن بیننده را به چالش می‌کشد؛ این اثر تا حدی که می‌شود «انیمه» خالصِ کون محسوب می‌شود: دیوانه‌وار و خجالتی، رنگارنگ و گیج‌کننده، و پر از پاپریکا. در حالی که «پرفکت بلو» دسترسی‌پذیرترین اثر او برای بزرگسالان است، «پاپریکا» بیشتر مخاطبان آشنا با زبان بصری هنر را جذب می‌کند — ویژگی‌ای که نه سرزنش‌برانگیز است و نه کم‌اهمیت، زیرا به کون اجازه می‌دهد یک بار دیگر نبوغ رؤیایی‌اش را بروز دهد؛ هرچند روایت سعه‌صدر و صبر می‌طلبد. این رویکرد متین تا حدودی شبیه شخصیت دکتر چیبا، سرپرست تیم علمی درمانی انقلابی به نام «درمان خواب» است. اما وقتی دستگاه ضبط خواب به سرقت می‌رود، طغیان رؤیاهای نامعقول شروع به درآمیختن با واقعیت می‌کند: رژه‌ای از قورباغه‌های رقصان، عروسک‌های عجیب، لوازم الکترونیکی جنب‌دار، دروازه‌های شینتو عظیم و مجسمه‌های گربهٔ طلایی، تنها چند نمونه از ترکیبات ترسناک این خواب تب‌آلود اند که ذهن خواب‌بینان را آشفته می‌کند. نفوذ در چنین بهشتی از شگفتی‌های دیداری کار ساده‌ای نیست، حتی برای پاپریکا، نقشِ رویاییِ دکتر چیبا؛ در یکی از صحنه‌ها همکارش دست‌درازی می‌کند و پوستهٔ جسمانی او را شکاف می‌دهد (که چندان تراژیک به نظر نمی‌رسد). اما در پسِ این نمایش فریبنده و پیچاندنِ خواب‌ها، روایتی هست که حولِ محورِ پیچییدهٔ کنترل می‌گردد: بازپس‌گیری زندگی. کارآگاه کوناکاوا نمونه‌ای برجسته از این موضوع است وقتی که دستگاه «دی‌سی مینی» را برای درمان اضطرابش امتحان می‌کند. کابوس تکرارشوندهٔ مربوط به پروندهٔ قتل، مانع کنترل زندگی او شده و او را از لذت بردن از سینما و حتی از تماشای فیلم محروم کرده؛ ترکیب حال و گذشته در خواب او به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه ناخودآگاه می‌تواند ذهن را تسخیر کند. از منظر غیرعلمی، این امر توضیحی بزرگ برای پدید آمدن اختلالات روانی است. البته علاقهٔ نسبتاً کم‌توسعه‌یافتهٔ چیبا به همکار نابغهٔ کودک‌دلِ چاقش، توکیتا، تا حدودی توجه را از محور روان‌درمانی منحرف می‌کند، اما همچنان بر اقدامِ بازپس‌گیری کنترل تأکید دارد. او در نهایت در زمان بحران احساساتش را مهار می‌کند و دقیقاً همین نقطهٔ تمرکز «پاپریکا» است. مفهوم خواب درون خواب—که ظاهراً الهام‌بخش اثر حماسی نولان «تلقین» بوده—فقط پوسته‌ای علمی‌تخیلی است که کن را قادر ساخت خلاقیتش را بدون کاستن از اصالتِ رمان بیان کند. همچنین نباید از موسیقی شورانگیز هیراساوا غافل شد که به‌طرزی خلاقانه از یک وکالویید به نام «لولا» بهره برده است. آیا داستان را در نخستین تماشا کاملاً درک خواهید کرد؟ احتمالاً نه؛ حتی با وجود دیالوگ‌هایی که گاهی برای توضیح مفهوم روان‌درمانی کمی مسطح‌اند. این فیلم نخستین انیمهٔ بلندِ من بود (با‌جز آثارِ محبوبی مانند «پوکمون»...) و بعد از چهار بار تماشا بالاخره توانستم هر جزئیات اثر سینماییِ بیان‌گراییِ کون را بفهمم. این علمِ‌تخیلی در ملایم‌ترین شکلش است. این روان‌شناسی در فکری‌ترین حالتش است. و این انیمه در خالص‌ترین شکلِ «انیمه» است. ساتوشی کون، تو یک رؤیاساز افسانه‌ای هستی و چنین خواهی ماند.