فیلم Caligula 1979

خدای من! دیگر چنین فیلم‌هایی ساخته نمی‌شوند... و چه حیفِ بزرگ و ناجوری است! در دل یک نقاشی بوش قدم بزنید و از افراط‌ها و فسادِ به‌نمایش‌گذاشته شده شگفت‌زده شوید. منتقدان خیلی جدی‌اش نمی‌گیرند چون یک تهیه‌کنندهٔ فیلم‌های پورنو بخش‌هایی را برید و صحنه‌های خودش را به فیلم افزود. هرچه هست، همان است؛ نزدیک به یک شاهکار. بازیگری بین‌المللی و برجسته؛ فیلمنامه‌ای از گور ویدال؛ نیروهای شناخته‌شده...

خدای من! دیگر چنین فیلم‌هایی ساخته نمی‌شوند... و چه حیفِ بزرگ و ناجوری است! در دل یک نقاشی بوش قدم بزنید و از افراط‌ها و فسادِ به‌نمایش‌گذاشته شده شگفت‌زده شوید. منتقدان خیلی جدی‌اش نمی‌گیرند چون یک تهیه‌کنندهٔ فیلم‌های پورنو بخش‌هایی را برید و صحنه‌های خودش را به فیلم افزود. هرچه هست، همان است؛ نزدیک به یک شاهکار. بازیگری بین‌المللی و برجسته؛ فیلمنامه‌ای از گور ویدال؛ نیروهای شناخته‌شده و جایزه‌دار پشت صحنه؛ و میلیون‌ها دلار بودجه. چه می‌توانست اشتباه پیش برود؟ CALIGULA (1979) پتانسیل زیادی داشت. دوست دارم فکر کنم در جهانی دیگر، فیلمنامهٔ تاریک‌ترِ ویدال به دست کسی مثل استنلی کوبریک می‌افتاد؛ در آن دنیا شاید نسخه‌ای درخورِ «اسپارتاکوس» برای عصر پساپورنو ساخته می‌شد. اما در واقعیت، چیزی نزدیک به CENTURIANS OF ROME (1981) با کمی کمترِ کوکائین داریم. تهیه‌کننده، باب گوسچونه، می‌توانست مدعی فیلم پورنِ تمام‌عیارِ پرهزینه با ستاره و استودیو شود، که از اوایل دههٔ هفتاد به شکل درخور وجود نداشت؛ اما با اصرار بر این‌که اثرش باید پورنوگرافیک باشد، هم از منظر هنری و هم از منظر پورنوگرافی شکست خورد: به اندازهٔ کافی از نظر فکری جذاب نیست تا اهل هنر را راضی کند، و به اندازهٔ کافی تحریک‌کننده هم نیست تا تماشاگران صرفاً به‌دنبال تحریک جنسی را راضی کند. با این حال، این فیلم همچنان کنجکاوی بی‌نظیری است. بدنامیِ ماندگارش باعث می‌شود گهگاه در نسخه‌های خانگی بازانتشار شود و تماشاگر — و مهم‌تر از آن، پول — جذب کند، درست مثل یک صدازن نمایشِ سیرک که رهگذران را به دیدن عجیب‌و‌غریبِ دکانش دعوت می‌کند. شاید در نهایت گوسچونه می‌دانست چه می‌کند. صادقانه بگویم، شاید جان هرت نقش کالولیای بهتری بازی کرده باشد، اما مالکوم مک‌داول همچنان در نقش دیکتاتورِ منحرفِ جنسی‌ای که چهار سال قدرت مطلقهٔ امپراتوری روم را در دست داشت، تا حد زیادی باورپذیر است. از وقتی با تیبریوسِ فرسوده و اهریمنیِ پیتر اوتول در بهشت جزیرهٔ کاپری آشنا می‌شویم، تعجبی ندارد که کالگولا چنین شود. او آنجا در دربارِ نوچه‌های جوان و «محبوبان» زندگی می‌کند که تنها از کمترین نشانهٔ نزاکت، از طرف دوستش نروا (سر جان گیلگد)، پیروی می‌کنند. وقتی آن دورهٔ کوتاهِ خوش‌گذرانی پایان می‌یابد، ضدقهرمان ما تاج‌وتخت را به دست می‌گیرد و آن را با خواهرش دروسیلا (ترزا آن ساوی) شریک می‌شود، رابطه‌ای که تا حدی در حدِ روابطِ نامناسبِ خانوادگی است. فشار برای ازدواج و آوردن فرزندِ مشروع هم هست — و سِزِونیا (هلن میرِن) وارد ماجرا می‌شود؛ زنی که بیش از حد مشتاق است فرزند امپراتوری را به دنیا آورد در حالی که از زندگی لوکس و فساد لذت می‌برد. این بخش تاریخی در واقع تا حد زیادی پیرامون موضوع اصلیِ این تمرینِ شوکه‌کننده با فیلمنامهٔ نرم‌پورن قرار می‌گیرد که اکنون قرار است در تمام شکوه سه‌ساعته‌اش ببینیم. در طراحی بصری فیلم هیچ کم‌وطرفه‌ای نشده و انصافاً به کارگردان تینتو براس باید اعتراف کرد که جلوه‌ای قانع‌کننده از افراط‌های یک دربارِ دیکتاتورمآب را ارائه می‌دهد؛ پادشاهی که خود را خدا می‌دانست و کسانی کمی حاضر به اعتراض بودند. شاید در این نکته «لونگینوس» (جان استاینر) موضع قاطع‌تری اتخاذ می‌کند: او شناسنامه‌دار یا صدراعظم است که کم‌کم همراه با فرماندهٔ پِرِتوریان، کوریا (پائولو بوناسِلی)، از نمایش‌های این مردِ کمترین درک از واقعیت منزجر می‌شوند. بدن‌نمایی و بی‌پرده‌بودن چنان در همه‌جا فراوان است که به نقطه‌ای می‌رسد که بی‌تأثیر می‌شود؛ و وقتی به آن عادت می‌کنید، الباقیِ فیلم نمی‌تواند از آن فرصتِ بالقوه — که می‌توانست یک چک سفید برای به تصویر کشیدن محورِ فساد تاریخی باشد — بهره ببرد. در عوض، مک‌داول پرزور و اغراق‌آمیز نقش را بازی می‌کند، با لباس‌های اندک جولان می‌دهد، و چیزِ قابل‌توجه دیگری ارائه نمی‌دهد. کلمهٔ دیگری برایش نیست جز مبتذل و سطحی — و وقفهٔ نامطلوبی که در میانه می‌آید، هر ریتمِ اندکی موجود را کاملاً خرد می‌کند و فیلم را در قالب بخش‌های ناموزون و دست‌وپاگیر تا پایانِ از پیش‌معین‌شده‌ای که تاریخ تقریباً دو هزار سال پیش به ما گفته، پیش می‌راند. فیلم نمی‌داند آیا می‌خواهد یک فیلم سینمایی باشد یا مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های کوتاه صحنه‌ای؛ میرِن عملاً هیچ افزوده‌ای ندارد و رُقّت‌زا و منزجرکنندهٔ پیتر اوتول هم بساطش آن‌قدر طولانی نیست که تاثیر زیادی بگذارد. کار قطعا شلخته است، و این نسخهٔ نهایی خیلی، خیلی طولانی است — اما به نوعی غیرقابل‌تماشا نیست. شاید دیگر هرگز پنیر «کاتِیج» نخورید!