فیلم The Enigma of Kaspar Hauser 1974

درست است — با وجود اینکه فیلم بر پایهٔ شخصی واقعی و رویدادهای واقعی ساخته شده، عنوانش کاملاً بجاست. ورنر هرتسوگ در بازسازی زندگی کسپار هاوزر دست به گزینش‌ها و دخل‌وتصرف‌هایی در زمان‌بندی حوادث می‌زند (با اجرای قوی برونو اس.)، اما چیزهای قطعی در اینجا اندک‌اند جز اینکه می‌دانیم (یا کم‌کم درمی‌یابیم) او بخش اعظم کودکی‌اش را زنجیری به تخت در زیرزمین سپری کرده و...

درست است — با وجود اینکه فیلم بر پایهٔ شخصی واقعی و رویدادهای واقعی ساخته شده، عنوانش کاملاً بجاست. ورنر هرتسوگ در بازسازی زندگی کسپار هاوزر دست به گزینش‌ها و دخل‌وتصرف‌هایی در زمان‌بندی حوادث می‌زند (با اجرای قوی برونو اس.)، اما چیزهای قطعی در اینجا اندک‌اند جز اینکه می‌دانیم (یا کم‌کم درمی‌یابیم) او بخش اعظم کودکی‌اش را زنجیری به تخت در زیرزمین سپری کرده و تنها تماس انسانی‌اش مردی سیاه‌پوش بوده که روزانه به او غذا و آب می‌داده. سپس او را، تقریباً ناتوان و کم‌حرف، در دههٔ ۱۸۲۰ به نورنبرگ رها می‌کنند؛ تنها با لباسی که بر تن داشت و یادداشتی برای سربازان محلی. باقی داستان از طریق گفت‌وگوهایی بین خود او و خدمتکار «کته» (بریژیت میرا) دربارهٔ گذشته‌اش روایت می‌شود، در حالی که بخش دیگری از فیلم به واکنش‌های جامعه و تلاش‌های افراد مختلف برای جلب توجه، بهره‌برداری و تحلیل این جوان اختصاص دارد، و مرگ تراژیکش موجی از نظریه‌های توطئه‌آمیز را به دنبال می‌آورد. درامی شبیهِ «مردِ ماسک‌آهنی» به چشم می‌خورد: آیا او فرزند نامشروع شخص قدرتمندی بوده؟ این معما همچنان پابرجاست — آن زمان هم نمی‌دانستند و شاید هیچ‌گاه واقعیت روشن نشود — و همین ایده است که فیلم با سرگرم‌کنندگی و تحریک‌گری آن را دست‌به‌دست می‌کند. او کم‌حرف است اما به‌سرعت زبان را می‌آموزد؛ نوشته‌خواندن را نیز خوب یاد می‌گیرد؛ آیا این نشان نمی‌دهد که از خانواده‌ای تحصیل‌کرده آمده؟ با این همه، او در بیشتر جنبه‌ها بی‌تجربه و پاکیزه باقی می‌ماند — نبود قرار گرفتن در میان جنس خود، او را ساده و آسیب‌پذیر کرده اما در عین حال مشتاق و گاه آزاردهنده می‌سازد. شخصیتش در آغاز مثل کتابی باز است، اما خیلی زود رنگ می‌گیرد، تا حدی به‌خاطر کسانی که به‌دنبال نفوذند و تا حدی به‌خاطر اینکه خودش رفته‌رفته بیشتر ابراز وجود می‌کند. پایان همه‌چیز غم‌انگیز و تا حدی غیرقابل‌توضیح است — پس انتظار یک جمع‌بندی روشن نداشته باشید. فیلم پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که پاسخ‌های قاطعی یا رضایت‌بخش چندانی ندارند. تولید فیلم دیدنی است، ریتم روایت ثابت و منظم است و بازیگران نقش‌های فرعی، نه تنها شرایط او بلکه نیات خودشان را هم خوب به تصویر می‌کشند. داستان واقعی کسپار هاوزر: مرد جوانی در سال ۱۸۲۸ در میدان شهری در باواریا ظاهر می‌شود، اما فقط چند کلمه می‌تواند بگوید و به‌زحمت راه می‌رود. یادداشتی در دستش بوده از کسی که از کودکی نزد او در نزدیک مرز باواریا مراقبت کرده و نوشته بوده که هرگز او را بیرون خانه نبرده‌اند و او آرزو داشته سواره‌نظام شود، مانند پدرش. نوجوان خیلی زود تبدیل به پدیده‌ای می‌شود و توجه زیادی را برمی‌انگیزد. «معمای کسپار هاوزر» (۱۹۷۴) دنبالۀ هرتسوگ پس از «آگیری، خشم خدا» بود. از جهاتی فیلم برایم کمی ناامیدکننده بود. یکی از مسائل این است که برونو اس. هنگام فیلم‌برداری ۴۲ ساله بود در حالی که کسپار واقعی وقتی پیدا شد حدود ۱۶ سال داشت؛ هرتسوگ برای همین تاریخ تولد فیلم را از ۱۸۱۲ به ۱۸۱۰ تغییر داد. هرتسوگ بعد از نوشتن فیلمنامه متوجه شد بازیگری را که این نقش بسیار افراطی را باورپذیر بازی کند، به‌سادگی نخواهد یافت؛ اما وقتی برونو اس. را در یک مستند دید و از کودکی سخت او باخبر شد — پسر زنی درباری و سال‌ها در مؤسسات و حتی موضوع آزمایش‌های نازی‌ها بر کودکان دارای معلولیت ذهنی — او را به‌خاطر شرایط ذهنی و زندگی ویژه‌اش برای نقش انتخاب کرد. چند اشکال دیگر هم هست: سلول کسپار در کودکی گزارش شده بود تقریباً ۴ در ۷ پا و آن‌قدر کوتاه که نتواند راست بایستد، اما در فیلم ابعاد بسیار بزرگ‌تری دارد. بعلاوه فیلم این ایده را تقویت می‌کند که گروگانگیر او همان کسی است که بعد از شهرتش به او حمله می‌کند، در حالی که احتمالاً واقعیت می‌تواند این باشد که کسپار به توجهی که به‌خاطر «خاص» بودن دریافت می‌کرد معتاد شده و خودِ او ممکن است برای جلب توجه دوباره، زخم‌های چاقو را به خود زده باشد. چون حقایق روشن نیستند، این بخش دست‌کم باید در فیلم مبهم باقی می‌ماند. با اینکه لوکیشن‌های فیلم اصالت خوبی دارند، سیر روایت گاهی خسته‌کننده می‌شود و تنها جلوه‌هایی برجسته دارد. نقش‌آفرینی تک‌بعدی شخصیت عنوانی به این مسئله کمک نمی‌کند — هرچند سخت است که چطور می‌شد شخصیت چنین فردی را به شکلی دیگر به تصویر کشید. در نهایت به میزان علاقه‌تان به موضوع بستگی دارد. دست‌کم فیلم تصویری قابل‌قبول از آنچه حدود ۲۰۰ سال پیش در باواریا اتفاق افتاد به شما می‌دهد. مدت زمان: ۱ ساعت و ۴۹ دقیقه. فیلم در دینکلسبویل فیلم‌برداری شده که حدود یک ساعت با نورنبرگ در جنوب‌غربی فاصله دارد. نمره: B-